Eén op drie
Leraren die starten in het onderwijs willen graag lesgeven, het liefst aan een eigen groep. Met nieuwe ideeën, vol enthousiasme en met een flinke portie idealisme komen ze de school binnen. Ze zijn heel gemotiveerd en zetten zich tot het uiterste in. De praktijk blijkt echter weerbarstiger dan het enthousiasme van de starters. Uit onderzoek blijkt dat binnen een jaar één op de vijf startende leerkrachten het onderwijs verlaat. Na twee jaar is zelfs één op de drie startende leerkrachten uit het onderwijs verdwenen.
Lerarentekort
In bijna alle regio’s wordt de komende jaren een daling van het aantal leerlingen in het primair onderwijs verwacht. Als gevolg van de vergrijzing zal echter de komende jaren een groot deel van de leerkrachten met pensioen gaan. In het basisonderwijs is naar verwachting deze uitstroom zelfs bijna 60%. De instroom vanuit de lerarenopleidingen zal dit tekort bij lange na niet kunnen opvangen. (Actieplan LeerKracht, voortgangsrapportage 2011). Hoewel het uiteindelijke lerarentekort, afhankelijk van demografische ontwikkelingen per regio sterk kan verschillen, mag je concluderen dat het onderwijs zich niet kan veroorloven om startende leerkrachten te laten gaan.
Knelpunten van beginnende leerkrachten
Uit onderzoek van Houtveen, Verloot en Groenen (2006) blijkt dat startende leerkrachten problemen ervaren op drie te onderscheiden niveaus: het primaire proces, de school als arbeidsorganisatie en externe omgeving.
In het primaire proces geeft de helft van de leerkrachten problemen aan. In groep 1 en 2 is vooral de voorbereiding, planning en organisatie van de leerstof zeer tijdrovend. Bij uitvoering van de lessen ondervindt 60% van de leerkrachten problemen op het gebied van klassenmanagement, orde houden, instructie geven en vooral het rekening houden met verschillen. Wat betreft de school als arbeidsorganisatie loopt ruim de helft tegen problemen aan. Veel van de startende leerkrachten benoemt daarbij de communicatie binnen het team en de opvang in het eerste jaar. Tot slot de problemen met de externe omgeving, deze betreffen vooral de contacten met ouders; ruim de helft van de starters zegt hier moeite mee te hebben.
Randvoorwaarden
Een goede begeleiding van de startende leerkrachten in dus noodzakelijk. Gedeeltelijk ligt dit besloten in de zorg voor een aantal randvoorwaarden:
• Zorg dat schoolafspraken op papier staan, bijvoorbeeld in de vorm van een handboek;
• Bouw schooltaken voor de startende leerkrachten langzaam op, stel de startende leerkracht het eerste jaar vrij van commissies en taken;
• Plaats starters in voor hen een geschikte, ‘behapbare’ groep;
• Zorg voor een smart geformuleerd begeleidingsplan, zodat de leerkracht weet wat hij kan en mag verwachten.
• Bied begeleiding met een structureel karakter.
Effectieve begeleiding
Voor begeleiding van de leerkrachten zijn er veel verschillende middelen in te zetten. Workshops, teamscholing, mentoring, coaching, intervisie, klassenbezoek, collegiale consultatie worden allen regelmatig toegepast. Maar wat is nu het meest effectief?
Leerkrachten geven aan behoefte te hebben aan zowel interne als externe begeleiding. Een ervaren collega als mentor op de eigen school is van belang voor het dagelijks proces. Het is belangrijk dat zowel voor de mentor als de startende leerkracht hiervoor taakuren worden ingezet. Zo heeft de starter niet het gevoel zijn collega te belasten met alle vragen die hij heeft. Daarnaast is een externe coach van groot belang. Uit gesprekken met starters blijkt dat er behoefte is aan gesprekken zonder taboe op welke vragen dan ook. Vertrouwelijkheid is daarbij het sleutelwoord (Verweij 2006). Regelmatig neemt een directeur ook de rol van coach op zich. Leerkrachten geven aan dan niet in volle openheid over hun functioneren te kunnen spreken. De coach is in dit geval namelijk ook beoordelaar, en beslist in een later stadium bijvoorbeeld over de (vaste) aanstelling van de startende leerkracht. Kies daarom voor een onafhankelijke, externe coach.
Peer-coaching
Een ander waardevol instrument is peer-coaching. Door middel van intervisie en klassenbezoeken kunnen startende leerkrachten van en met elkaar leren. Ook kan er in deze groepssamenstelling specifieke aandacht worden besteed aan de onderwerpen waarin deze leerkrachten zich nog verder kunnen ontwikkelen: oudercontacten, klassenmanagement, orde houden, instructie geven en het omgaan met verschillen. Professionele begeleiding van de intervisiegroep is onontbeerlijk. Een goede begeleider zorgt samen met de groep voor een open, veilige en stimulerende leeromgeving.
Houd de starters aan boord!
De opleiding van een leerkracht stopt niet met het behalen van een Pabo-diploma. Het is dus van belang niet alleen de start, maar juist ook het vervolg met enthousiasme en daadkracht vorm te geven. Investeren in een planmatige aanpak over langere periode (minimaal de eerste twee jaren) zal zorgen dat minder starters buiten de boot vallen. Als school versterk je op deze manier het onderwijsteam met zelfverzekerde, enthousiaste en bekwame leerkrachten!
Voor meer informatie over het ontwikkelen van een starterstraject op uw school, of het doorlichten van uw huidige traject neemt u contact op met Leonie Verweij of Elise Luiten, onderwijsadviseurs van Docenttalent. www.docenttalent.nl
Literatuurlijst
Houtveen, T., Versloot, B. &Groenen, I. (2006). De begeleiding van startende leraren. In het voortgezet onderwijs en het basisonderwijs. Den Haag: SBO
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2011). Voortgangsrapportage Actieplan LeerKracht 2011 Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
Verweij, L., Bekwaam van Start. (2006) Utrecht: Verweij, L.
In kader met foto:
Een nieuw ontwikkeld onderwijstool om het klassenmanagement te ondersteunen is de RustRegelaar. Deze geluidsmeter is ontwikkeld door Docenttalent in samenwerking met TU Delft. Door middel van oplichtende plaatjes geeft de rustregelaar directe feedback over het geluidsniveau in de klas. De leerlingen kunnen hiermee zelf in de gaten houden of het geluidsniveau acceptabel is. De RustRegelaar wordt nog effectiever door er een beloningssysteem aan te koppelen. Voor meer informatie: www.docenttalent.nl
